O 25 de xullo de 1948, Alfonso Daniel Rodríguez Castelao pronunciou no Teatro Argentino de Bos Aires o discurso “Alba de Groria”. É a obra dun exiliado que, desvanecidas as expectativas de que tras a vitoria aliada na II Guerra Mundial o réxime do xeneral Franco seguise o mesmo destino dos seus compañeiros de viaxe, Hitler e Mussolini, pensaba que, quizais, non volvería ver a súa amada terra galega (tiña razón, pois faleceu apenas dous anos despois, en 1950). Con todo, sen deixarse vencer polo desalento, consciente do valor do seu exemplo para os seus compatriotas, elabora unha peza oratoria extraordinaria, unha especie de cápsula do tempo que serve para que as xeracións futuras coñezan o seu remoto país, unha botella con mensaxe que, desde o afastado momento do seu lanzamento aos mares da historia, non deixou de navegar e estender por todos os confíns o inmenso amor que este pintor, humorista, dramaturgo, pensador e político sentía pola súa terra.
Comeza cunha vigorosa evocación da Galicia que tanto el como a maioría do auditorio (o acto estaba organizado polo Centro Galego) botaban de menos desde o máis fondo do seu ser. Usando como medio de transporte as campanadas que, na primeira hora do día, tañen as campás da Catedral de Santiago e que se contaxian a todas as torres da cidade, leva ao lector de hoxe en día, como aos afortunados oíntes de hai sesenta e seis anos, polos máis sobranceiros paisaxes galegos, desde o monte de Santa Tegra, que vence coa súa sombra aos de Portugal, ata a brava costa de A Coruña, onde o mar tece encaixes de Camariñas.
Sen deixarse vencer polo recordo do perdido e pola melancolía que o acompaña, refírese a un país convertido en bandeira branca e azul, adornado polos atributos dunha festa popular: música de gaitas e pandeiros, “aturuxos” e bombas de palenque, e prefire imaxinar que se cruza cunha Santa Compaña de galegos inmortais, símbolo da súa historia e presaxio dun futuro mellor do que presente que non será testemuña. Encabezada por Prisciliano, ao que presenta con atributos de druída, componse de emperadores romanos, santos, reis e raíñas desgraciadas como Inés e Xohana de Castro, arcebispos de Compostela e tamén a virxe Exeria, escritora e peregrina do século IV. Non faltan artistas como o Mestre Mateo, construtor do Pórtico da Gloria, e os autores da poesía galegoportuguesa, aos que viste con dignos farrapos. Ségueos unha multitude de personaxes; algúns, como Pedro Madruga, levan aínda cravado nas costas o puñal da traizón, mentres que Rui Xordo arborea un facho de palla aceso e fumegante. Un é símbolo do triste presente, o outro heraldo dun porvir esperanzador. Non falta a homenaxe aos escritores que reivindicaron o galego como idioma literario a partir do século XIX, sendo notoria a xenerosidade de Castelao ao incluír entre eles a condesa de Pardo Bazán, da súa afiada pluma naceron severas invectivas contra algúns dos seus compañeiros de procesión.
Remata aludindo ao recordo dos innumerables predecesores anónimos que foron capaces de erguer a intransferíbel autonomía moral de Galiza, concepto moi suxestivo e que nos debe facer reflexionar porque será a palanca que servirá para gañar o futuro.
Non esquece o autor dous compañeiros de fatigas. Ramón Otero Pedrayo, condenado ao silencio e ao exilio interior, e o desafortunado Alexandre Bóveda, asasinado durante a Guerra Civil, home honesto e de grande altura intelectual. Eles, e o propio Castelao, simbolizan o triste destino que deparou aos membros do Partido Galeguista a loucura reinante en España entre 1936 e 1939. Con elegancia, omite calquera referencia a quen desertou das súas filas para salvarse.
“Alba de Groria” é unha fermosísima arenga capaz de transportar a quen a escoita aos seus lugares máis amados e infundirlle unha inquebrantábel fe no futuro, baseada no corazón antigo e panteísta dun pobo humilde e perseverante. A súa lectura no Día de Galiza constitúe unha emocionante viaxe interior, unha mostra de respecto á nosa historia e a quen a foi forxando.
