Xavier Simón Fernández | Cando un dos meus fillos tiña seis anos, camiñabamos un día por Vigo e preguntoume: “Pai, por que os obreiros que traballan nas rúas sempre falan en galego?” Non era unha pregunta inocente. Era unha observación feroz. Un neno de seis anos acababa de identificar sen querer que o galego era a lingua dos que traballan co corpo, non dos que traballan co ordenador ou detrás dun mostrador. Ninguén llo ensinara. Era o que vía.
Son profesor na Universidade de Vigo. E o que vexo alí non é moi distinto: cada vez menos estudantes que usen o galego de xeito natural, cada vez menos compañeiros que o empreguen como lingua normal de clase. O galego chegou á universidade pero non se instalou. Está de visita. Eu, que o uso, son cada vez máis a excepción que confirma a regra.
“Vivo nun lugar da raia con Portugal, onde o Miño fai de fronteira e durante séculos fixo de ponte”
Vivo nun lugar da raia con Portugal, onde o Miño fai de fronteira e durante séculos fixo de ponte. A miña avoa e a miña nai falaban un galego aportuguesado, rico en vocabulario, con máis de cinco vogais, con palabras que non existen en ningunha outra lingua do mundo porque naceron aquí, nesta franxa húmida entre dous países que foron un só. Hoxe moitas nais e avoas deses mesmos lugares non falan nin portugués nin galego. Falan un español de adopción, enriba dun silencio que foi lingua.
Teño un neto de cinco anos que aprendeu a falar en galego. Fálao perfectamente, con esa soltura que só teñen os que aprenden algo antes de saber que o están aprendendo. Pero está no terceiro ano de ensino infantil e cada vez o usa menos. Xa conxuga con toda naturalidade o pretérito pluscuamperfecto co verbo haber, esa forma verbal tan española, sen saber como se chama nin que existe, porque non necesita sabelo: absorbeu o español como quen absorbe o aire do recreo, sen esforzo, sen resistencia. Cando nos atopamos, dígolle: netiño, fálame en galego que se non non te entendo. E cambia de inmediato, sen drama. Pero ás veces é el quen intenta ensinarme español, cos seus cinco anos, coa seriedade dun mestre que descubriu algo importante. O outro día díxolle á súa nai, a miña filla: “nai, o teu pai é un pouco galegueiro, non?” Galegueiro. Unha palabra que inventou el só, que non existe en ningún dicionario, e que sen embargo todo o mundo entende. Así funciona unha lingua viva. O meu neto será un grande poeta e inventor de palabras en galego.
Este 17 de maio lembramos a Begoña Caamaño, xornalista e escritora que fixo do galego o idioma de todo: da información, da literatura, do activismo, da conversa. Usábao con naturalidade porque o sentía propio, porque era o instrumento co que pensaba e co que loitaba. Usábao como o que é, o medio natural no que unha persoa respira.
“O galego non está morto. Pero tampouco decidiu vivir do todo”
O galego non está morto. Pero tampouco decidiu vivir do todo. Está nun momento de dúbida, entre os obreiros que o falan sen pensar e os universitarios que o abandonan sen drama, entre as avoas da raia que o levaron á tumba e os netos de cinco anos que o inventan de novo cada día. A pregunta non é sociolingüística. É moi concreta: mañá, cando o meu neto chegue da escola, en que lingua me vai falar?