Hai pouco escoitei un comentario que non me saía da cabeza. Alguén cuestionaba que o Día das Letras Galegas 2026 estivese dedicado a Begoña Caamaño. O argumento era máis ou menos este: como vas comparar a esta señora, que escribiu dúas novelas, con Pedrayo, Risco ou Castelao?
E eu quedei pensando. Non en se o comentario levaba razón ou non. Quedei pensando na pregunta que había detrás: por que unha muller ten que xustificar a súa presenza onde os homes simplemente a ocupan?
Porque iso era o que estaba a pasar en realidade. Non era unha discusión literaria. Era unha esixencia de demostración que nunca se lles pide a eles. O sistema literario galego reservou durante décadas o espazo e o recoñecemento para os homes, e esa débeda coas súas escritoras existe.
Pero hai algo máis. Porque Caamaño non é só unha escritora á que se lle debe un recoñecemento pendente. É unha escritora que fixo algo específico, necesario, que a tradición galega non tiña.
Ela mesma o contou: leu a Homero de pequena buscando, como fan os nenos, un personaxe con quen identificarse, e non o atopou. O normal sería identificarse con Ulises, pero ela xa tiña daquela, segundo as súas propias palabras, “un mal costume que co tempo deveu en vicio”: necesitaba identificarse con raparigas. E a poder ser, con raparigas un chisco rebeldes. Desa pregunta infantil, desa ausencia, naceu décadas despois toda a súa literatura.
Colleu a Odisea e a materia artúrica, eses relatos que levamos séculos contando desde a voz dos heroes, e reescribiunos desde as mulleres que sempre estiveron aí, na marxe, agardando que alguén lles devolvese a palabra. Penélope deixa de ser a esposa que agarda. Circe deixa de ser a feiticeira perigosa. Morgana deixa de ser a vilá. Convértense en suxeitos, en voces, en persoas cunha historia propia que non necesita a Ulises nin a Arturo para existir. E faino nun galego que precisaba exactamente iso: voces adultas, contemporáneas, que non falasen só do pasado rural ou da resistencia histórica, senón do poder hoxe, da ética agora, das mulleres no mito e no presente. Nunha lingua en risco, iso non é un mérito menor. É un acto de construción cultural que vai moito máis aló da obra individual, e que a RAG recoñece ao dedicarlle este Día das Letras nun momento en que a comunicación social está intoxicada de desinformación.
Hai quen di que o feminismo xa tivo o seu momento, que premiar a unha escritora feminista é un xesto político que contamina a pureza do recoñecemento literario. Esa obxección esquece dúas cousas. A primeira é que a literatura sempre foi política. Os grandes tótems que se invocan como modelo de neutralidade escribiron desde unha posición política moi concreta: a do home galego culto que defendía a súa terra, a súa lingua e a súa identidade. O feito de que esa política sexa invisible é precisamente porque era a hexemónica. A segunda é que o feminismo de Caamaño non é un panfleto. É unha forma de ler o mundo. Está na estrutura das súas novelas, en como escolle que voz narra, en que personaxes levan o peso moral, en que preguntas decide facerse. Unha literatura que se pregunta quen fala e desde onde fala é unha literatura máis honesta, non máis estreita.
Paga a pena traer aquí un espello. En 2025, László Krasznahorkai recibiu o Premio Nobel de Literatura. Escritor húngaro, décadas de obra monumental sobre a apocalipse, o totalitarismo e a impunidade. El e Caamaño parecen mundos aparte, pero no fondo son proxectos da mesma familia moral: os dous usan a literatura como ferramenta ética, os dous reescriben o arquivo cultural da súa civilización para iluminar o presente, os dous falan do poder desde a ficción e desde o mito.
Porém, a Krasznahorkai ninguén lle preguntou se merecía o Nobel por ser home. Desde 1901 ata 2025, o Nobel de Literatura concedéronse 118 veces. Só 18 foron para mulleres. Dezaoito de cento dezaoito. Iso non reflicte que as mulleres escribisen menos ou peor. Reflicte que o sistema de recoñecemento literario funcionou durante máis dun século excluíndoas case sistematicamente. E a pregunta que se lle fai a Caamaño é xustamente ese mesmo mecanismo funcionando outra vez, en voz alta, sen decatarse.
Begoña Caamaño foi xornalista rigorosa, activista incansable, viaxeira que lía o mundo sen intermediarios, feminista convencida de que a ledicia e a xustiza non son incompatibles. Morreu aos 50 anos, recén diagnosticada, tendo escrito dúas novelas cunha prosa tersa, intensa e delicada, e deixando no caixón os apuntamentos dunha terceira sobre Sherezade. Non é pouco. É unha vida enteira posta ao servizo dunha pregunta que a súa literatura non deixou de facerse: a quen pertence a palabra, e quen decide quen pode tomala?
Así que non. Begoña Caamaño non ten que xustificarse. A voz e a luz de Begoña Caamaño tinguirán de azul o Día das Letras Galegas 2026.
O que necesitamos é lela, entendela, e que a próxima vez que alguén pregunte por que unha muller, saibamos responder sen dubidar.
