Para entender de verdade a Begoña Caamaño cómpre desprazar o foco da autora cara á militante, da obra cara á actitude. Porque no seu caso escribir non foi nunca unha actividade autónoma, separábel do mundo, senón unha prolongación —ás veces máis sutil, outras máis afiada— dunha mesma pulsión de intervención. Caamaño non concibiu a cultura como refuxio, senón como trincheira.
O seu chamado “artivismo” non foi unha etiqueta retrospectiva, senón unha práctica encarnada, un xeito de escritura inmersiva e performativa. Participou en performances, en mobilizacións contra a violencia de xénero, en actos de insubmisión simbólica fronte á lóxica militarista, chegando a formar parte do consello de redacción da revista antimilitarista Ar!. Había nela unha vontade de presenza, de corpo no espazo público, que sobordaba as páxinas escritas. Non abonda con narrar a inxustiza, hai que sinalala, interrompela, facela visíbel na rúa. Nese sentido, a súa escritura comparte ADN co seu activismo, ambos son dispositivos de desestabilización. Onde outros procuraban consenso, ela introducía conflito; onde outros ofrecían relatos pechados, ela lanzaba preguntas incómodas.
Esa mesma lóxica atravesa a súa concepción da sororidade, afastada de calquera versión adozada ou retórica. Tras a súa morte, a homenaxe “Begoñísima”, que tivo lugar o 24 de outubro de 2015 en Compostela, non foi un xesto só afectivo, senón unha afirmación política en si mesma. As redes de amizade feminina que Caamaño cultivou non operaban como círculos de complicidade branda, senón como estruturas de apoio e resistencia. Nunha contorna cultural con frecuencia competitiva e xerarquizada, ela apostou por unha ética da alianza, pola construción de espazos onde as mulleres puidesen sosterse mutuamente sen necesidade de lexitimación externa. A amizade, no seu universo, non era un suplemento da vida, era unha forma de acción.
A súa etapa na radio pública galega revela outra fronte de combate menos visíbel, porén igualmente decisiva. Na Radio Galega, Caamaño desenvolveu unha actividade sindical que non se limitou á defensa abstracta dos dereitos laborais. Denunciou prácticas de manipulación informativa, cuestionou dinámicas internas e asumiu o custo —persoal e profesional— de enfrontarse a estruturas de poder que preferían a docilidade. Aquí a súa figura adquire un matiz particularmente incómodo, non só criticaba o sistema desde fóra, tamén o facía desde dentro, expoñendo as súas fendas e contradicións. Esa dobre posición, interna e disidente, é quizais unha das máis difíciles de soster, e con todo foi a que elixiu.
A súa faceta de viaxeira, especialmente cara a Cuba e outros territorios tropicais, podería parecer un contrapunto máis lixeiro, case anecdótico, porén en realidade forma parte da mesma arquitectura vital. Nesas viaxes buscaba outras cadencias, outras formas de estar no mundo, outras músicas —literal e metaforicamente— que ampliasen a súa percepción. Non era turismo, era desprazamento militante e consciente. Na atmosfera caribeña atopaba unha intensidade que logo enchoupaba as súas conversacións, a súa sensibilidade, mesmo a súa escritura. O trópico, en Caamaño, non é evasión, é apertura.
E, por suposto, está a súa reescritura dos mitos, que non pode desligarse de todo o anterior. Cando devolve a voz a figuras como Circe ou Morgana, non está a realizar un simple exercicio literario, senón unha operación política de primeira orde. Está a cuestionar a xenealoxía do relato occidental, salientando como a historia foi narrada desde unha perspectiva que sistematicamente reduciu, deformou e silenciou ás mulleres. Ao reescribir eses mitos, Caamaño non só corrixe unha inxustiza simbólica, senón que propón unha nova forma de ler o pasado e, por extensión, de imaxinar o presente e o futuro.
“O que emerxe de todo iso é unha figura difícil de domesticar. Caamaño incomoda porque non permite compartimentos estancos”
O que emerxe de todo iso é unha figura difícil de domesticar. Caamaño incomoda porque non permite compartimentos estancos. A súa literatura é activista, o seu activismo é estético, a súa vida é, en si mesma, unha forma de discurso. Non hai nela concesión á neutralidade nin á equidistancia. O seu compromiso —como ela mesma defendía— era innegociábel, e esa intransixencia ética, lonxe de empobrecer a súa obra, dótaa dunha intensidade pouco común.
O primeiro chanzo para achegarse á súa obra e á súa traxectoria vital pasa por asumir, en toda a súa complexidade, os desafíos que nelas se inscriben. É importante salientar que a súa entrada no ámbito literario produciuse nunha etapa de plena madurez, cando a experiencia previa, o compromiso e o exercicio xornalístico xa deran forma a unha voz consolidada e consciente de si. Porque se algo deixou claro é que a cultura, cando se toma en serio, non serve para tranquilizar conciencias, senón para axitalas. E nese xesto, incómodo pero vizoso, reside precisamente a súa vixencia.
